Orojenez Nedir? Orojenez Nasıl Oluşur, Türkiye'de Nerelerde Görülür?

Orojenez Nedir?

Orojenez, en kısa tanımıyla dağ oluşumu sürecidir. Yerkabuğunu oluşturan levhaların birbirine doğru hareket etmesi ve bu hareketler sonucunda kayaçların sıkışması, kıvrılması, kırılması ve yükselmesiyle dağ sıraları meydana gelir. Orojenez, yer şekillerini oluşturan önemli iç kuvvetlerden biridir.

Orojenez kelimesi, Yunanca "oros" yani dağ ve "geneia" yani oluşum veya meydana gelme anlamındaki kelimelerden gelir. Bu nedenle coğrafyada orojenez denildiğinde doğrudan dağ oluşumu anlaşılır.

Orojenez Nasıl Oluşur?

Orojenezin temelinde levha hareketleri bulunur. Birbirine yaklaşan levhaların arasında kalan tortul tabakalar güçlü yan basınçların etkisiyle sıkışır. Kayaçların yapısına ve uygulanan basınca bağlı olarak bu tabakalar kıvrılabilir veya kırılabilir.

Kıvrılma sonucunda yükselen bölümlere antiklinal, alçalan bölümlere ise senklinal adı verilir. Özellikle esnek yapıdaki tabakaların kıvrılması sonucunda uzun dağ sıraları ortaya çıkabilir.

MEB kaynaklarında da orojenez hareketleri sonucunda tortul tabakaların kıvrıldığı, kırıldığı ve yükseldiği; Alpler ve Toroslar gibi sıradağların bu süreçlerle oluştuğu belirtilmektedir.

Orojenez Sonucu Hangi Yer Şekilleri Oluşur?

Orojenez sonucunda temel olarak kıvrım dağları ve kırık dağlar oluşabilir.

Kıvrım dağları:
Yumuşak ve esnek yapıdaki tortul tabakaların yan basınçlar altında kıvrılmasıyla meydana gelir. Alpler, Himalayalar ve Türkiye'deki Toroslar ile Kuzey Anadolu Dağları kıvrım dağlarına örnek gösterilebilir.

Kırık dağlar:
Sert ve esnek olmayan kayaçların basınç karşısında kırılmasıyla oluşur. Kırılma sonucunda bazı bloklar yükselirken bazıları çöker. Yükselen bloklara horst, çöken alanlara ise graben adı verilir.

Türkiye'de Orojenez ve Dağ Oluşumu

Türkiye, jeolojik yapısı ve Alp-Himalaya dağ kuşağı üzerindeki konumu nedeniyle orojenik hareketlerin etkili olduğu ülkelerden biridir. Türkiye'deki dağların önemli bir bölümü jeolojik geçmişte gerçekleşen dağ oluşumu hareketleri sonucunda meydana gelmiştir.

Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları, Türkiye'deki önemli kıvrım dağları arasında yer alır. Bu dağların oluşumunda levha hareketleri ve sıkışma sonucu gerçekleşen kıvrılmalar etkili olmuştur.

Batı Anadolu'da ise kırılma hareketleri sonucunda horst ve graben sistemleri gelişmiştir. Bozdağlar, Aydın Dağları ve Yunt Dağı gibi yükselen kütleler kırıklı dağ oluşumlarına örnek olarak gösterilebilir.

MEB'in coğrafya materyallerinde de Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları kıvrım dağlarına; Ege Bölgesi'ndeki bazı dağlar ise kırık dağlara örnek olarak verilmektedir.

Orojenez ile Epirojenez Arasındaki Fark Nedir?

Orojenez ve epirojenez, yerkabuğunun şekillenmesinde etkili olan iki farklı iç kuvvettir.

Orojenez: Dağ oluşumu hareketidir. Daha çok levhaların birbirine yaklaşması, sıkışma, kıvrılma ve kırılma süreçleriyle ilişkilidir.

Epirojenez: Geniş kara parçalarının uzun zaman içerisinde yavaş şekilde yükselmesi veya alçalmasıdır. Dikey yönlü geniş alanlı hareketler ön plandadır.

Bu nedenle sınavlarda "dağ oluşumu" ifadesi görüldüğünde cevap genellikle orojenez, geniş kara parçalarının yükselip alçalması ifade edildiğinde ise epirojenez olur.

Orojenez Sonucu Oluşan Dağlara Örnekler

Dünyada:
• Alpler
• Himalayalar
• And Dağları
• Kayalık Dağları

Türkiye'de:
• Kuzey Anadolu Dağları
• Toros Dağları
• Bey Dağları
• Kaçkar Dağları
• Köroğlu Dağları

Orojenez Neden Önemlidir?

Orojenez yalnızca dağların oluşmasını açıklamakla kalmaz. Dağların yükseltisi, uzanış yönü ve oluşturduğu engebeli arazi; iklim, ulaşım, tarım, yerleşme ve ekonomik faaliyetler üzerinde de etkili olabilir.

Türkiye'nin yüksek ve engebeli arazi yapısının oluşumunda jeolojik süreçlerin önemli bir payı vardır. Dağların uzanış yönü ve yükselti farklılıkları da ülkenin doğal ve beşerî özelliklerinin bölgeden bölgeye değişmesine katkı sağlar.

Orojenez Kısaca Nedir?

Orojenez, levha hareketleri ve buna bağlı sıkışma sonucunda yerkabuğunda meydana gelen kıvrılma, kırılma ve yükselmelerle dağların oluşması sürecidir.

Özellikle coğrafya ve sınavlarda konuya ilişkin temel kavramlar kıvrım, kırılma, antiklinal, senklinal, horst ve graben şeklinde karşımıza çıkabilir.